Jednačenje po zvučnosti

Izvor: Wikipedija
Skoči na: orijentacija, traži
Glasovne
promjene
Nepostojano a
Nepostojano e
Navezak
Vokalizacija
Palatalizacija
Sibilarizacija
Jotacija
Jednačenje po zvučnosti
Jednačenje po mjestu tvorbe
Prijeglas
Prijevoj
Refleksi jata
Ispadanje suglasnika
Pokriveno r

Jednačenje po zvučnosti glasovna je promjena u kojoj se šumnici koji se razlikuju po svojstvu zvučnosti jednače se tako da se prvi suglasnik skupa zamjenjuje suglasnikom po zvučnosti jednakom drugom suglasniku skupa.


U hrvatskome se jeziku suglasnici prema zvučnosti dijele na:

Zvučni b d g z ž đ '
Bezvučni p t k s š ć č f h c

Zvučni su i svi sonanti, ali oni ne sudjeluju u ovoj glasovnoj promjeni.


Obezvučivanje[uredi VE | uredi]

Ako se zajedno nađu dva šumnika, od kojih je prvi zvučan, a drugi bezvučan, prvi se zamjenjuje svojim bezvučnim parnjakom (vidi tablicu).

Promjena iz zvučnog suglasnika u bezvučni suglasnik naziva se obezvučivanje. Primjeri:


  • b prelazi u p ispred c, č, ć, f, h, k, s, š, t
vrabac - vrapca, ob + čarati - opčarati, ob + hoditi - ophoditi, šiba - šipka, ob + sjedati - opsjedati, ob + šišati - opšišati
  • d prelazi u t ispred f, h, k, p
od + fućkati - otfućkati, od + hraniti - othraniti, gladak - glatka, od + pjevati - otpjevati, od + prčiti - otprčiti
  • z prelazi u s ispred c, f, h, k, p, t
iz + curiti - iscuriti, iz + hraniti - ishraniti, iz + kopati - iskopati, nizak - niska, iz + pasti - ispasti, iz + tisnuti - istisnuti
  • ž prelazi u š ispred c, k
lažac - lašca, težak - teška
  • đ prelazi u ć ispred k
smeđ - smećkast (dopušta se i oblik smeđkast), omeđak - omećka (može i omeđka)
  • g prelazi u k ispred c i č:
drug + čiji - drukčiji, bogec - bokca


Ovako izmijenjena osnova zove se obezvučena osnova, a prefiks se naziva obezvučenim prefiksom.

Odstupanja od obezvučivanja[uredi VE | uredi]

Od ozvučivanja se odstupa u sljedećim slučajevima:

  • kod jednačenja na slovo v
cavtjeti (a ne caftjeti), ovca (a ne ofca), zdravstvo (a ne zdrafstvo)...
gangster, Habsburg, vašingtonski
  • u pismu i govoru - ako se d nalazi ispred s, š, c, č, ć
brodski, gradski, predsjednik, oteta, odcijepiti, naovjek, oušnuti, redci (dopušteno je i reci)
  • u pismu - situacije kada se ne provode navedena pravila radi boljega razumijevanja, najčešće kod složenica:
predturski, odtok, poddijalekt, subpolaran


Kao u navedenom primjeru, jednačenje po zvučnosti ne provodi se kod složenica s prefiksima iznad i ispod, ali se provodi kod nekih složenica s nad i pod, ako se d ne nalazi ispred s, š, c, č, ć:

iznadprosječan, ispodprosječan, ispodkoličinski
natprosječan, potpalublje


Dvostrukosti:

subkategorija/supkategorija, substrat/supstrat, polabski/polapski, substandard/supstandard..

Ozvučivanje[uredi VE | uredi]

Ako se zajedno nađu dva šumnika, od kojih je prvi bezvučan, a drugi zvučan, prvi se zamjenjuje svojim zvučnim parnjakom (vidi tablicu).

Promjena iz bezvučnog suglasnika u zvučni suglasnik naziva se ozvučivanje. Neki primjeri:


  • p prelazi u b ispred
top - tobdžija
  • t prelazi u d ispred b
svat - svadba
  • s prelazi u z ispred b, d, g
sgurati - zgurati
  • š prelazi u ž ispred b
za dušu - zadužbina
  • č prelazi u ispred b
svjedočiti - svjedoba
  • k u g, s u ž, z u ž ispred
burek - buregdžija, interes - intereždžija, miraz - miraždžija


Ovako izmijenjena osnova naziva se ozvučena osnova, a prefiks se naziva ozvučenim prefiksom.

Odstupanja od ozvučivanja[uredi VE | uredi]

Od ove glasovne promjene uglavnom se odstupa u pismu:


  • u nekim domaćim složenicama:
Josipdol, ivanićgradski
jurisdikcija
  • u stranim imenima
Tbilisi


Jednačenje u pismu i govoru[uredi VE | uredi]

Hrvatski pravopis jest fonološki (prije zvan i fonetski, glasovni, izgovorni, a sada i zvučni), kao i srpski i makedonski, to znači da se jednačenja (po zvučnosti i mjestu tvorbe) vrše u govoru i pisanju. Većina slavenskih jezika (poljski, češki, ruski, ukrajinski, slovački, slovenski, bugarski...) rabi morfonološki (prije često pogrešno zvan etimološki, korijenski; sada su u porabi još nazivi tvorbeni ili morfološki) pravopis, jednačenja se vrše samo u govoru, a ne vrše se u pisanju. U hrvatskome jeziku postoje određene iznimke kad se jednačenja ne vrše u pismu radi lakše jasnoće i određivanja korijena riječi.