Pravoslavna crkva

Izvor: Wikipedija
Jump to navigation Jump to search
Ikona s likom Isusa Krista

Pravoslavna crkva je jedna od najstarijih vjerskih organizacija na svijetu i druga je po veličini kršćanska crkva u svijetu. Prema procjenama ima između 225 - 300 milijuna sljedbenika. U prošlosti je bila ujedinjena sa Rimokatoličkom crkvom sve do crkvenog raskola (Velika šizma1054. godine. Od tada je bila glavna državna crkva Bizantijskog carstva sve do njegova pada 1453. godine. Danas ima važnu ulogu u europskim, bliskoistočnim, slavenskim i nekim afričkim kulturama. Na čelu Pravoslavne Crkve je Patrijarh.

Pravoslavlje[uredi VE | uredi]

Od samog početka, svi kršćani su bili članovi jedne univerzalne Apostolske crkve. Pravoslavna crkva tvrdi da je Ona nasljednik i čuvar te iste Crkve. Veliki broj drugih kršćanskih crkava su napravile slične crkve: Rimokatolička crkva, Anglikanska zajednica, Asirska crkva i Orijentalna pravoslavna crkva. Prema pravoslavnom mišljenu, Asirci i istočnjaci su napustili pravoslavnu crkvu u godinama nakon Trećeg ekumenskog sabora u Efesu 431. godine i Četvrtog ekumenskog sabora u Kalcedonu 451. godine. Na sličan način, crkve u Rimu i Konstantinopolu su razdvojene u događaju poznatom kao Crkveni raskol ili Velika šizma 1054. godine. Engleska crkva je razdvojena od Rimokatoličke crkve prvi put 1534. godine u skladu sa Uredbom o prvenstvu (eng. Act of Supremacy) koju je izdao Henrik VIII.

Organizacijska struktura[uredi VE | uredi]

Stvaranje autokefalnih Crkvi na Mediteranu je povijesni proces koji je započeo sa stvaranjem pet drevnih patrijaršija:

  1. Rim, koji uključuje zapadnu Europu, tačnije zapadni dio Rimskog Carstva
  2. Konstantinopol, čija se crkvena vlast prostirala na Malu Aziju, Pont, Balkanski poluotok i rumunjske zemlje.
  3. Aleksandrija, koja uključuje Afrički kontinent;
  4. Antiohija, od kojih su ovisni Arabiji, Fenicija i Siriji;
  5. Jeruzalem, koji je uključivao Palestinu.

Konstantinopolska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Istanbulska Crkva sv. Spasenja

Bizantion je u početku bio episkopija potčinjena prijestolu Herakleje, u Trakiji, ali čim je, zahvaljujući caru Konstantinu (306-331), postao prijestonica carstva, odnosno drugi Rim, on je stekao veliki crkveni i politički značaj. Jurisdikciju konstantinopolskog patrijarha odredili su ekumenski sabori: Konstantinopolski (381.), Trećim kanonom, daje mu prvenstvo časti, poslije Rima; Kalcedonski (451.), Dvadeset osmim kanonom, dodaje mu eparhije Trakije, Male Azije i Ponta. U 11. stoljeću pod njegovom jurisdikcijom nalaze se ne samo Grci bizantijskog carstva nego i kršćani sjeverne Afrike, južne Italije i Sicilije, Male Azije , Balkanskog poluotoka, Rusije i Rumunjskih zemalja. U to vrijeme je Ekumenska Patrijaršija imala 600 episkopskih tronova. Latinski Križari osvajaju Konstantinopol 1204. godine, poslije čega Patrijarh premješta svoje sjedište u Niceju, gdje ostaje u izgnanstvu sve do 1272. godine. Zatim Konstantinopol pada pod Osmanlije 1453. godine. Taj događaj je utjecao da se znatno svede crkvena važnost Ekumenske Patrijaršije. Isto tako i formiranjem pomjesnih autokefalnih Crkava, na kraju 19. vijeka, njena se jurisdikcija sužava. Godine 1928. četrdeset i devet episkopija bilo je predano Grčkoj Crkvi. Pod sadašnju njenu jurisdikciju ulaze Grci vjernici u Istanbulu, eparhije u Turskoj, nekoliko dodekaniskih eparhija, kao i Sveta Gora.

Aleksandrijska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

To je najstariji patrijaršijski tron i spominje ga Prvi Ekumenski Sabor. Patrijarh, koji sebe smatra nasljednikom evanđeliste Marka i nosi naslov "papa i patrijarh Aleksandrije i Afrike", u samom početku, po časti je zauzimao drugo mjesto nakon Rimskog biskupa. Zbog monofizitskog spora 457. godine, Aleksandrijska Crkva se dijeli na dvije grupe: jednu koja je prihvatila kristološko kalcedonsko učenje (451.) i vlast bizantskog cara ("melkiti") i drugu koja je odbacila Kalcedon i oformila se kao Koptska Egipatska Crkva ("monofiziti"). Aleksandrijski patrijarh potječe od "melkita" iz Egipta. Isprva je Aleksandrijska Crkva upotrebljavala koptski ili aleksandrijski obred, a između 11. i 13. stoljeća prešla je na bizantski obred pošto su i vjernici i svećenici bili grčkog podrijetla. Sadašnja jurisdikcija Aleksandrijske Patrijaršije pruža se na Egipat, Sudan, Tunis, Kongo, Keniju, Kamerun i Južnu Afriku, zemlje za koje su posvetili (rukopoložili) afričke episkope i svećenike. Patrijaršija ima sjedište u Aleksandriji (Egipat).

Antiohijska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Spominje je Drugi kanon Drugog Ekumenskog Sabora (381.). U 5. stoljeću, zbog monofizitske hereze, nastaje i ovdje isti raskol kao i u Aleksandriji. Današnja Antiohijska Patrijaršija potječe od Sirijaca kalcedonaca (ili melkita). Ona je upotrebljavala antiohijski ili sirijski obred sve do 13. stoljeća, kada je od Konstantinopola preuzela bizantski obred. Godine 1366. sjedište patrijarha seli se iz Antiohije (danas grad u Turskoj) u Damask u Siriji. A 1899. patrijarh je Arapin, kao i većina klera i vjernika, a arapski je liturgijski jezik. Patrijaršija, sa sjedištem u Damasku, obuhvata eparhije u Siriji, Libanu, Iraku, Sjedinjenim Američkim Državama, Australiji, Novom Zelandu, Brazilu i Argentini.

Jeruzalemska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Na Saboru u Kalcedonu (451.) episkop Juvenalije dobija saglasnost da Jerusalem bude autonomna patrijaršija. Zauzevši peto mjesto u poretku pentarhije, imala je jurisdikciju nad Palestinom i Sinajskim poluotokom. Uslijed invazije Perzijanaca i Arapa u 7. stoljeću, a naročito zbog osnivanja latinskih država u 12. i 13. stoljeću, Jeruzalem je izgubio od svog crkvenog značaja. Kasnije je ušao pod utjecaj Carigradske Patrijaršije, a tek u 19. stoljeću ponovno je stekao drevnu autonomiju. Većina vjernika porijeklom su Arapi naseljeni u Izraelu i Jordanu.

Moskovska Patrijaršija i cijele Rusije[uredi VE | uredi]

Obuhvata pravoslavne crkve u nekadašnjem Sovjetskom Savezu, osim onih u Gruziji. Čuva se stari, neispravljeni (julijanski) kalendar, a u bogosluženju se upotrebljavaju crkvenoslavenski jezik. Godine 989. kijevski knez Vladimir nameće kršćanstvo narodu te tako kršćansko pravoslavlje postaje službena vjera njegove države. Knez Jaroslav (1019.-1054.) stavlja Crkvu pod jurisdikciju konstantinopolskog patrijarha, koji je imenovao kijevskog mitropolita. Godine 1240. Kijev su osvojili Mongoli. Moskovski knez Dimitrije ustaje protiv Tatara 1380. godine, ali je tek Ivan III. Moskovski (1440.-1505.), odmah poslije pada Konstantinopola (1453.), uspio osloboditi zemlju. Ivan III. je smatrao Moskvu "trećim Rimom". Godine 1589. carigradski patrijarh Jeremija daje mitropolitu Ivanu titulu patrijarha Rusije. Patrijaršiju je ukinuo Petar Veliki (1721.) i zamijenio je Svetim Sinodom. Patrijaršija je ponovo uspostavljena tek poslije 1917. izborom patrijarha Tihona (+1925). Poslije izvjesnog interregnmuma (međuvlašća), 1943. godine izabran je za patrijarha mitropolit Sergije, koga je naslijedio patrijarh Aleksije (1945.-1971.). Povijest Ruske Crkve poznaje velike crkvene i duhovne vođe, kao Sergija Radonješkog (1314.-1391.), Dimitrija Rostovskog (1651.-1709.), Tihona Zadonskog (1724.-1783.), Serafima Sarovskog (1759.-1833.), ali i velike raskolničke pokrete, kao "raskoljnike", za vrijeme patrijarha Nikona (1652.-1658.). Moskovska Patrijaršija je dala autonomiju Japanskoj i Kineskoj pravoslavnoj crkvi

Srpska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Hram sv. Save u Beogradu

Kršćanstvo na prostorima Balkana počinje prvih stoljeća nove ere. Osnivač Srpske Pravoslavne Crkve bio je Sveti Sava, sin velikog župana Stefana Nemanje (oko 1167.-1196.). Pošto je bio monah na Svetoj Gori, Sveti Sava se vraća u zemlju 1204. godine, a imenovan (rukopoložen) je za arhiepiskopa Srbije 1219. godine u Nikeji od Ekumenskog patrijarha Manojla I. Srpsku pravoslavnu crkvu je na rang patrijaršije uzdigao tada kralj Stefan Uroš IV. Dušan 1346. godine, kako bi se mogao krunisati za cara. Poznate su u povjesti tri Srpske patrijaršije:

  1. ona koju je proglasio car Dušan Silni 1346., a Turci je ukinuli 1458. godine; 
  2. Srpska Patrijaršija između 1557. i 1776. godine (sa sjedištem u Peći), kad je Carigrad ponovo ukida; 
  3. Patrijaršija tek obnovljena 1920. posle osnivanja kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca sa sjedištem u Beogradu, iako je Srbija stekla nezavisnu državu još 1878. godine. U periodu Drugog svjetskog rata Srpska Crkva i njen patrijarh Gavrilo (1937.-1950.), pretrpjeli su najveće gubitke i stradanja u cijeloj svojoj povjesti. Godine 1969. od Srpske Patrijaršije odvojila se samozvana Crkva Makedonije. Njen mitropolit ima sjedište u Skoplju i nosi titulu arhiepiskopa ohridskog. Kanonska pozicija ove Crkve nije priznata od pravoslavnih Crkava. Srpska Patrijaršija je dala autonomiju Arhiepiskopiji Ohridskoj 2002. godine.

Gruzijska Patrijaršija (katolikosat)[uredi VE | uredi]

Kršćanstvo je prodrlo u Gruziju još u 5. stoljeću zahvaljujući Svetoj Nini. Do 1053. godine, kad postaje autokefalna, Gruzijska Crkva bila je u tijesnoj vezi s Antiohijskom Patrijaršijom. Od 1817. pa do 1917. godine zavisila je od Moskovske Patrijaršije i nije imala autonomiju. Godine 1918. ponovno postaje nezavisna, ali Ruska Crkva priznaje joj status autokefalne Patrijaršije tek 1944. godine. Sjedište Patrijaršije je u Tbilisiju. Crkva upotrebljava u bogosluženju gruzijski jezik. 3. ožujka 1990. godine Konstantinopoljska Patrijaršija je priznala autokefalnost gruzijske Pravoslavne Crkve kao i patrijahalnu čast Katolikosata. Nakon sticanja gruzijske nezavisnosti 1991. godine, gruzijska Pravoslavna Crkva je stekla punu afirmaciju.

Rumunjska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Kršćanstvo se ukorijenilo u Dakiji još početkom 2. stoljeća, u periodu okupiranja ove regije od Rimljana, što znači istovremeno sa formiranjem rumunjskog naroda. Već 325. godine jedan gotski episkop prisustvuje Nicejskom Saboru. Arijanski svećenik Ulfila (oko 310.-381.) prevodi Sveto Pismo na gotski jezik. U 15. stoljeću organiziraju se dvije velike mitropolije, u Vlaškoj i u Moldaviji, a sve pod jurisdikcijom carigradskog patrijarha. Također, postojala je i mitropolija za pravoslavne Rumunje u Transilvaniji koja je bila ukinuta tijekom austrougarskog carstva. Poslije sjedinjenja rumunjskih zemalja 1859. godine, Rumunija 1877. dobija državnu nezavisnost, a 1885. godine Rumunjska Crkva stiče autonomiju. Godine 1925. osniva se Rumunjska Patrijaršija, uzdizanjem bukureštanskog arhiepiskopa na stupanj patrijarha. Prvi patrijarh bio je Miron Kristea (1925.-1939.). Liturgija i propovjedi vrše se na rumunjskom jeziku.

Bugarska Patrijaršija[uredi VE | uredi]

Bugare, ogranak južnih Slavena, pokrstili su bizantski misionari koje je poslao patrijarh Focije 865. godine. Car Boris (853.-889.) primio je kršćanstvo u formi bizantskog obreda. Bugarska Patrijaršija osnovana je 1017. godine, za vrijeme cara Simeona, ali ju je ukinuo bizantski car Bazilije II (Bugaroubica) 1019. godine. Godine 1186. zahvaljujući Svetom Savi, obnavlja se Patrijaršija sa centrom u Trnovu, no nju su ukinuli otomanski Turci (1393.). Tijekom otomanske okupacije Crkva se nalazila pod Carigradskom Patrijaršijom, koja je pokušala da ukine liturgiju na crkvenoslavenskom jeziku. Godine 1879. Bugari dobijaju od sultana Abdul Aziza pravo da imaju nezavisnu Patrijaršiju. To zvanični Carigrad nije prihvatio, te 1882. Bugarsku Crkvu proglašava "raskolničkom". Ta se nesloga prevazilazi 1945. godine, kada Carigrad daje autokefalnost Bugarskoj Crkvi, priznavši za egzarha mitropolita Stefana. Tek 1959. godine, poslije 560 godina, ponovo je uspostavljena Bugarska Patrijaršija izborom patrijarha Kirila (+1971). Bugarska Patrijaršija je prešla na novi kalendar, dok u bogosluženju čuva stari crkvenoslavenski jezik, a sjedište joj je u Sofiji.

Autonomne pomjesne Crkve[uredi VE | uredi]

To su crkve koje su jurisdikcijski zavisne od pojedine patrijaršije. To su sljedeće crkve: kiparska, grčka, albanska, poljska, finska, čehoslovačka i druge.

Vanjske poveznice[uredi VE | uredi]

Vidi još[uredi VE | uredi]