Svetosavski nacionalizam

Izvor: Wikipedija
Skoči na: orijentacija, traži

Svetosavski nacionalizam je desna politička ideologija koja predstavlja spoj srpskog nacionalizma i pravoslavnog klerikalizma.

Ova ideologija je nastala 1930-tih godina u Kraljevini Jugoslaviji. Njeni najzačajniji ideolozi su pravoslavni episkop Nikolaj Velimirović i srpski pro-fašistički političar Dimitrije Ljotić.[1] Pobjedom komunizma nakon Drugog svjetskog rata ova ideologija je potisnuta, a neki njeni aspekti nastavljaju se razvijati među pravoslavnim teolozima. Svetosavski nacionalizam je od 1990-tih ponovo prisutan na političkoj sceni Srbije, a zastupaju ga neke desničarske organizacije (Otačastveni pokret Obraz, Sveti Justin, Dveri srpske...) i pojedinci unutar Srpske pravoslavne crkve.

Suština svetosavske ideologije je sintagma - jedan narod, jedne religije u jednoj državi.[2] Svetosavski nacionalisti se zalažu za ono što nazivaju srpskim srednjevjekovnim vrijednostima („bogoljublje“, „viteštvo“, „sabornost“) i za uspostavljanje srpske pravoslavne teokracije na prostoru od „Kupe do Vardara i od Dunava do Jadranskog mora[3]. Pristaše ove ideologije odbacuju zapadnu kulturu, demokraciju, liberalizam, ljudska prava, republikanske vrijednosti, antifašističku tradiciju i ekumenski dijalog.

Pojedini kritičari u pojavi svetosavskog nacionalizam unutar Pravoslavne crkve vide filetizam, koji je na Carigradskom saboru 1872. osuđen kao moderna hereza.[4]

Pojam[uredi VE | uredi]

Izraz svetosavlje se počeo koristiti u Srbiji krajem 1930-ih godina po osnivaču srpske crkve Svetom Savi, i njime je naglašavan etnički srpski karakter, nasuprot univerzalnom karakteru pravoslavne crkve.[4]

Analitičari smatraju da je svetosavlje „sofisticirana intelektualna konstrukcija“ koja ima obeležja sakralizacije nacije i nacionalizacije religije; ono postavlja pravoslavlje u središte srpskog nacionalizma, zatvarajući tako prolaz nepravoslavnima u srpsku političku sferu.[1]

Neki autori izbjegavaju riječ svetosavlje za opisivanje ove ideologije, zato što ona »nema neposrednu vezu sa imenom i djelom Save Nemanjića«.[4] Oni naglašavaju da je Nikolaj Velimirović Svetom Savi pripisao nacionalizam kojeg kod njega nema.[4]

Povijest[uredi VE | uredi]

Kraljevina Jugoslavija[uredi VE | uredi]

Svetosavski nacionalizam kao ideologija je nastao je u vrijeme uspona fašizma u Europi, 1930-tih godina. Razvio ju je Nikolaj Velimirović (1880.-1956.), episkop SPC, čiji politički stavovi do danas izazivaju podijeljenost javnosti.[5][6][7] Tokom 1930-tih Velimirović je bio glavni glas kršćanskog nacionalizma u Srbiji.[8] Zalagao za uspostavljanje društva na pravoslavnim kršćanskim tradicijama i srpskom obliku religioznog nacionalizma i monarhizma. U svom predavanju pod naslovom „Nacionalizam Svetog Save“ na Kolarčevom narodnom univerzitetu u Beogradu 1937. godine on je iznio kontroverznu tvrdnju da su pokušaji Adolfa Hitlera o njemačkoj nacionalnoj crkvi slične zamislima Svetog Save o narodnoj vjeri i crkvi:

Wikicitati „Ipak se mora odati priznanje sadašnjem nemačkom Vođi, koji je kao prost zanatlija i čovek iz naroda uvideo da je nacionalizam bez vere jedna anomalija, jedan hladan i nesiguran mehanizam. I evo u 20-om veku on je došao na ideju Svetoga Save, i kao laik poduzeo je u svome narodu onaj najvažniji posao, koji priliči jedino svetitelju, geniju i heroju.[9]

Velimirović nakon toga zaključuje da je Srbima taj posao napravio Sveti Sava još prije 700 godina, i „otuda je nacionalizam srpski, kao stvarnost, najstariji u Europi“.[9] Nikolaj Velimirović je propagirao odbacivanje "svih stranih običaja i površnih zapadnih tradicija", uključujući demokraciju, jednakost, individualizam, vjersku snošljivost i druge vrijednosti modernizma i prosvjećenosti.[8] On smatra da je arijevskoj rasi sudbina dodijelila ulogu glavni nositelja kršćanstva u svijetu.[10]

Izrazito anti-komunističko, pa čak i pro-fašističko opredjeljenje ove ideologije je nastalo djelom pod utjecajem Ruske zagranične crkve (osnovane 1921. u Srijemskim Karlovcima) i pripadnika ruske monarhističke bijele emigracije koji su nakon Oktobarske revolucije i Ruskog građanskog rata izbjegli u Kraljevinu Jugoslaviju.[11]

Drugi svjetski rat[uredi VE | uredi]

Izgradnji ove ideologije je doprinio i Dimitrije Ljotić, srpski desničarski političar i suradnik nacista tokom Drugog svjetskog rata. On je bio veliki protivnik zapadne demokracije, pluralizma i individualističkog načela, a zalagao se za stalešku monarhiju i korporativističko uređenje društva (sabornost).[12] Veličao je seoske vrijednosti i tradicionalno uređenje društva po forumuli: Bog u svemiru, kralj u državi, domaćin u domu.[13] Pod Velimirovićevim ideološkim uticajima, Ljotić je osnovao svoj fašistički pokret Zbor čija su glavna načela bila: anti-komunizam, borba protiv „židovske zavjere“ i zalaganje za staleško uređenje države.[8] Ovaj pokret je nakon njemačke okupacije Srbije 1941. godine stavljen u službu nacističkog režima.

Wikicitati „Danas kako stoje stvari, nama jedino Berlin i Hitler mogu doneti novu preporođenu svetosavsku Srbiju.[14]

Tokom vojne uprave u Srbiji (1941-1944.), antisemitizam je postao jedna vrsta "kulturološkog rodnog pojma" koji je, između ostalog, obuhvaćao komunizam, demokraciju, liberalizam, kapitalizam i ostalo.[15] Židovima je, pored kolektivne krivice za ubistvo Krista, pripisivana i krivica za francusku i oktobarsku revoluciju, kao i za boljševizam koji je predstavljen kao „posljednja forma židovske pakosti“.[15] 22. studenog 1941. u Beogradu je otvorena propagandistička Antimasonska izložba protiv komunista, Židova i masona, koju je financirao grad Beograd.

Za razliku od Ljotića, Velimirović je odbio suradnju sa nacistima tokom okupacije, zbog čega je odveden u njemački logor Dachau.[8] U svojoj knjizi „Kroz tamnički prozor“, napisanoj 1944.. godine u logoru Dachau, Velimirović vidi kulturu kao „zbir svih zala“, i predlaže da Crkva propiše jedan molitveni dan u godini, kad će se sav narod sa svojim starješinama moliti Bogu da ga spasi od kulture.[16] U istom spisu, Velimirović za izbijanje Drugog svjetskog rata optužuje gotovo sve suvremene ideologije Europe, osim fašizma, čiji izum pripisuje Židovima, odnosno „njihovom ocu vraglu[17][18]:

Wikicitati „Sva moderna gesla evropska sastavili su Židi, koji su Hrista raspeli: i demokratiju, i štrajkove, i socijalizam, i ateizam, i toleranciju svih vera, i pacifizam, i sveopštu revoluciju, i kapitalizam, i komunizam. Sve su to izumi Židova, odnosno oca njihova đavola.“
()

Zbog ovog i drugih tekstova, mnogi autori smatraju Nikolaja Velimorovića za bitnog ideologa srpskog antisemitizma. [19][20] Velimirovićevi antižidovski stavovi su bili mješavina religioznog anitisemitizma, koji je imao dugu povijest u kršćanstvu, i antisemitskih teorija zavjere iz 19. stoljeća, koje su bile rasprostranjene širom Europe uoči Drugog svjetskog rata.[8]

Dimitrije Ljotić je poginuo 23. travnja 1945. kod Ajdovščine u Sloveniji prilikom povlačenja pred Narodnooslobodilačkom vojskom Jugoslavije. Nikolaj Velimirović je u nadgrobnom govoru istakao da je Ljotić bio veliki „kršćanski državnik“ i da sada „pripada nebeskoj Srbiji“.[21] Po okončanju fašističke okupacije i uspostavljanju nove komunističke vlasti, Nikolaj Velimirović je, zbog bliskosti sa Dimitrijem Ljotićem i povezanosti sa političkom organizacijom Zbor, izbjegao iz zemlje.[8] Umire u egzilu.

SFR Jugoslavija[uredi VE | uredi]

U razdoblju SFR Jugoslavije Nikolaj Velimirović je smatran suradnikom fašista i izdajnikom.[20] Crkva je bila odvojena od države, a Nikolajeva politička ideologija u Jugoslaviji nije imala javnih zastupnika ni pristaša.

Međutim, neke aspekte ove ideologije, posebno njen anti-ekumenski karakter, su razvijali pojedini teolozi Srpske pravoslavne crkve. U osudi "hereze ekumenizma" posebno su prednjačili Justin Popović i njegovi učenici.[22][23]

Nakon Titove smrti, sredinom 1980-ih godina, započinje proces rehabilitacije Nikolaja Velimirovića u Šabačko-valjevskoj eparhiji, gde je kao episkop služio Jovan Velimirović, njegov sinovac.[24]

Raspad SFRJ[uredi VE | uredi]

Raspadom SFRJ i dolaskom Miloševića na vlast, Srpska pravoslavna crkva je vraćena na političku scenu u Srbiji.[25] Pritom, svetosavski nacionalizam postaje dominantna struja unutar Srpske pravoslavne crkve.[20][25]Povjesničar Petar Atanacković smatra da je suština ideološkog programa SPC sadržana u tezi da snažna država u simbiozi sa snažnom pravoslavnom crkvom treba zajednički predvoditi jedno, u svakom pogledu homogeno, srpsko društvo.[26] Ova idelogija se pri tom oslanja na stara načela: „pravoslavlje-samodržavlje-sabornost” ili „bog na nebu-kralj na zemlji-domaćin u kući”.[26] Atanacković smatra da Srpska pravoslavna crkva „očito teži postizanju jednog staleškog poretka“, koji je postojao u srednjem vijeku, ali koji je izgubljen i koji stoga treba oživjeti.[26]


Tokom 1990-ih godina u Srbiji se javljaju pojedinci i skupine koje počinju javno zastupatiu ideologiju svetosavskog nacionalizma (Otačastveni pokret Obraz, Sveti Justin Filozof, Dveri srpske). Također, dolazi do obnovljenog zanimaanja za ideologije Dimitrija Ljotića, Milana Nedića, Nikolaja Velimirovića i Velike Srbije.[27] Trijada svetosavskog nacionalizma - bog na nebu, kralj u državi, domaćin u porodici - postaje jako učestala u govorima nacionalističkih prvaka.[27] Kao glasnogovornike nacionalizma unutar Crkve 1990-ih godina, kritičari navode sljedeća četiri episkopa: Amfilohija Radovića, Artemija Radosavljevića, Atanasija Jevtića i Irineja Bulovića.[20] Nacionalistička struja u Srpskoj pravoslavnoj crkvi je smatrala Velimirovićevu rehabilitaciju načinom da se srpsko nacionalno biće „pročisti od sablasti komunizma“.[20] Mošti vladike Nikolaja prenete su u Srbiju u svibnju 1991. godine, u danima kada je otpočinjao rat na teritoriju bivše Jugoslavije.[25]

Tokom raspada Jugoslavije 1990-ih, neke vladike i svećenici Srpske pravoslavne crkve su propovijedali nacionalizam, stavivši se otvoreno u službu vojske.[28] Patrijarh srpski Pavle se otvoreno izjasnio protiv takve pojave, ali nije mogao zaustaviti vladike u ratnim vremenima.[28] Suočavajući se sa zahuktalim nacionalizmom, srpski patrijarh je apelirao: „Budimo ljudi, iako smo Srbi“.[27] Patrijarh Pavle je 1990-ih otvoreno govorio da ne želi ni najmanju Srbiju ukoliko će ona biti stvorena po cijenu smrti i jednog djeteta bilo koje vjere i nacije.[28]

Wikicitati „A ja kažem: ako bi trebalo da se održi Velika Srbija zločinom, ja na to pristao ne bih nikada; neka nestane Velike Srbije, ali zločinom da se održava – ne. Ako bi bilo potrebno i nužno jedino da se održi Mala Srbija zločinom, ja i na to ne bih pristao. Neka nestane i Male Srbije ali zločinom da se održi – ne. I kad bi trebalo da se održi poslednji Srbin, ja da sam taj poslednji Srbin, a da se održi zločinom – ne pristajem, neka nas nestane ali da nestanemo kao ljudi, jer nećemo onda nestati, živi ćemo otići u ruke Boga Živoga.[29]

Suvremeno razdoblje[uredi VE | uredi]

Nakon petolistopadskih promjena 2000. godine, u Srbiji dolazi do jačanja klerikalizma[25]. U studenom 2000. godine Arhijerejski sabor zahtijeva uvođenje vjeronauka kao redovnog predmeta u državne škole, a predstavnici Kancelarije za vjeronauk pri srpskoj patrijaršiji su priopćili da bi „država morala pravoslavlje proglasiti državnom religijom, odnosno, da država Srbija treba potvrditi kao pravoslavna država“.[25] Krajem iste godine odobravava se prisustvo svećenika u vojnim institucijama.[25] 2001. godina je uredbom Vlade Republike Srbije vjeronauk uveden u državne škole kao izborni predmet.[25] U narednim godinama, lik i djelo Nikolaja Velimirovića bivaju rehabilitirani, a Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve ga 19. svibnja 2003. godine kanonizira za sveca.

U ovom razdoblju, grupe koje zastupaju svetosavski nacionalizam počinju jačati. Jedna od njih, Otačastveni pokret Obraz, skreće na sebe pažnju javnosti nakon nasilnog gušenja povorke ponosa 2001. godine.[30] Tokom narednih godina, ova organizacija silom sprečava veliki broj političkih, kulturnih, umetničkih i vjerskih manifestacija sa čijom se suštinom ne slaže.[31] Obraz glasno zastupa svetosavski nacionalizam[32], zalažući se za uspostavljanje "kršćanskih" vrijednosti, služeći se nasiljem kao sredstvom.[33] Vremenom je delovanje Obraza skrenulo na sebe pažnju policije, koja je 2005. godine objavila izvještaj u kojem njihovu ideologiju ocjenjuje kao klerofašizam, mješavinu pravoslavnog klerikalizma i fašizma.[34]

Wikicitati „Mi hoćemo našu vojsku, srpsku vojsku, zato što smo, po rečima vladike Nikolaja Velimirovića, po krvi Arijevci, po poreklu Sloveni, a po srcu i duhu hrišćani.[35]
(Mladen Obradović, sekretar Obraza)

U nedjelju 9. studenog 2008. godine militantne pristaše svetosavskog nacionalizma, tzv. „obrazovci“ su čak prekinuli i liturgiju u pravoslavnoj sabornoj Crkvi svetog Georgija u Smederevu, jer se nisu slagali sa načinom na koji je izvođena.[36]

9. svibnja 2009. u Sabornoj crkvi u Beogradu je održana je zadušnica Milanu Nediću, Dimitriju Ljotiću i njihovim pristašama.[37]

Kritičari ocjenjuju da je posljednjih godina odnos Srpske pravoslavne crkve prema ostatku krššćanskog svijeta sve više sektaški i da SPC vodi politiku izolacionizma.[14] Na katoličku crkvu se isključivo gleda kroz Nezavisnu državu Hrvatsku, Pavelića, pokolje i Jasenovac.[14] Odnos prema pravoslavnoj Vaseljenskoj patrijaršiji je također loš zbog toga što se SPC protivi njenom ekumenskom opredeljenju.[14]

Obilježja[uredi VE | uredi]

Obilježja svetosavskog nacionalizma su:


Kritike[uredi VE | uredi]

Srpski filozof Pero Slijepčević 1938. godine piše da je kršćanstvo svečovječansko, nadnacionalno, i kao takvo sasvim suprotno od kulta predaka. On kritizira stajalište „srpskog patrijarhalca“ koji je ostao nasred puta i čije je kršćanstvo više nacionalno nego ekumensko.[46] Svetosavlje se smatra izvorom nesnosšljivosti i antizapadnjaštva u srpskom društvu.[47]

Izveštaj Helsinškog odbora za ljudska prava za 2007. godinu ocjenjuje da Srpska pravoslavna crkva zapostavlja univerzalne poruke evanđelja, klizeći u nacionalizam, i da su dva glavna obilježja njenog djelovanja antikomunizam i filetizam, kojima pokušava sprovesti „čišćenje“ srpskog nacionalnog identiteta od posljedica komunističke ideologije.[48] Ista organizacija izvještava da su generatori antisemitizma u Srbiji razni desničarski pokreti i organizacije (Obraz, Sveti Justin Popović, Dveri srpske, Nomokanon...) koje djeluju uz blagoslov SPC.[49]

Sociolog religije Mirko Đorđević također žestoko kritizira pojavu antisemitizma među kršćanima:

Wikicitati Isus je Jevrejin, svi njegovi učenici su Jevreji, njegov jezik je hebrejski i aramejski. Danas ćete u Beogradu pročitati bar 37 knjiga u kojima se tvrdi da su Jevreji narod ubica, da su Jevreji ubili Boga. To je najogoljeniji zoološki antisemitizam koji šire neki Nikolaj i njegove pristalice ... Antisemitizam je sramota hrišćanske civilizacije, jer svega ćete naći u jevanđelju ali ni govora o nekom nacionalnom, rasnom ili etničkom određenju ... Isusa, na kraju, nisu pogubili Jevreji, baš ako hoćete tekstualno, nego rimska legija.[50]
()

Đorđević ocjenjuje da su vodeći ljudi SPC tzv. justinovci i nikolajevci, koji su svojim konzervativnim shvaćanjima u sukobu su sa tekovinama suvremenog društva.[51] On napominje da unutar SPC postoje i oni koji su za ekumenski dijalog, dok drugi ostaju „zarobljenici etnofiletizma“, pa čak proglašavaju pravoslavnog vaseljenskog patrijarha Vartolomeja jhretikom zbog zalaganja za ekumenizam.[52] On podsjeća da se uslijed srastanja SPC i države zaboravlja da je misija Crkve evangelizacija, a ne klerikalizacija[53] i da je Crkva spasenjska ustanova a ne politička organizacija.[54]

Pojava nacionalizma u crkvi je postala predmet kritike ne samo laičke javnosti, već i pojedinih episkopa SPC, koji ovakvo djelovanje ocjenjuju kao „gradnju građevine raskolničkog duha“.[55] Vladika Grigorije podsjeća da skrivanje iza ideje srpstva, svetosavlja i „čuvarke narodnog bića“, pokazuje „nespremnost i nesposobnost za pastirske izazove vremena“, odnosno „nesposobnost da budemo Crkva“.[55]

Izvori[uredi VE | uredi]

  1. 1,0 1,1 Maria Falina, Svetosavlje: A Case Study in the Nationalization of Religion
  2. Dženana Efendić Semiz, SRPSKA AGRARNA REFORMA I KOLONIZACIJA 1918. GODINE
  3. 3,0 3,1 Obraz: Ko smo mi
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Moderna i antimoderna u Srbiji
  5. Naličje kulta
  6. Sporno slovo u crkvenom kalendaru
  7. CANONIZING THE 'PROPHET' OF ANTI-SEMITISM
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Kanonizacija "proroka" antisemitizma
  9. 9,0 9,1 Nikolaj Velimirović, Nacionalizam Svetog Save
  10. http://www.rastko.rs/kosovo/duhovnost/nvelimirovic-kosovo_c.html Nikolaj Velimirović, Čiji si ti, maleni narode srbski?
  11. Mirko Đorđević, Hitlerovi pravoslavci
  12. Država sa Božjim blagoslovom
  13. Dimitrije Ljotić - tekstovi
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Zašto se u crkvi šapuće, III deo
  15. 15,0 15,1 Kosta Nikolić, Nemački ratni plakat u Srbiji 1941-1944, Boanrt, Nova Pazova, 2000. ISBN 86-503-0003-0
  16. Vladika Nikolaj, Reči Srpskom narodu kroz tamnički prozor
  17. Nikolaj Velimirović. "O Jevrejima" u: Reči srpskom narodu kroz tamnički prozor, IHTUS-Hrišćanska knjiga, Beograd 2000 (str. 193-194)
  18. Vladika Nikolaj, Reči Srpskom narodu kroz tamnički prozor
  19. Aleksandar Lebl, Antisemitizam u Srbiji
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Jovan Byford, Sećanje na vladiku Nikolaja Velimirovića u savremenoj srpskoj pravoslavnoj kulturi
  21. Sveti Nikolaj Žički i Ohridski, NAD ODROM DIMITRIJA LjOTIĆA
  22. Justin Popović, Pravoslavna crkva i ekumenizam
  23. Episkop Artemije, Pravoslavlje i savremeni izazovi kod nas
  24. Jovan Byford, NATO u blato
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 25,6 25,7 Zoran Petakov, Od desekularizacije ka klerikalizaciji (u zborniku Kritika klerikalizacije Srbije)
  26. 26,0 26,1 26,2 Petar Atanacković, Od psihopatologije do političkog programa: crkvena ofanziva na pragu 21. stoljeća (u zborniku Kritika klerikalizacije Srbije)
  27. 27,0 27,1 27,2 Mirko Đorđević, analitičar Srpske pravoslavne crkve
  28. 28,0 28,1 28,2 Mirko Đorđević, O sprezi pravoslavne crkve sa strukturama političke moći
  29. Intervju sa Njegovom Svetošću Patrijarhom srpskim Pavlom
  30. SILOM PREKINUTA GEJ PARADA U BEOGRADU
  31. „Obraz", „Dveri", „Naši", „1389", čuvari i higijeničari nakaradnog morala
  32. 32,0 32,1 32,2 Osnovna načela Obraza
  33. Razlozi za zabranu ekstremista
  34. Prvi zvaničan spisak neonacista
  35. Izveštaj sa tribine „Zar je zločin braniti otadžbinu“
  36. "Obrazovci" prekinuli liturgiju
  37. Pomen mrtvim fašistima u Sabornoj crkvi u Beogradu
  38. Govor mržnje: Quo vadis, Srbijo?
  39. 39,0 39,1 Izveštaj o stanju ljudskih prava LGBT osoba u Srbiji 2007. godine
  40. Obraz pozvao na nož
  41. Mirko Djordjevic, Eppur si muove
  42. 42,0 42,1 Osnovne smernice Obraza
  43. Sa verom u Hrista protiv komunista!
  44. Osnovna načela Obraza „U svojoj slavnoj krstonosnoj istoriji mi nikoga, nikada i nigde nismo ugnjetavali ni proganjali“.
  45. Zahtev za zabranu Obraza i SNP 1389
  46. Tekst Radmile Radić u zborniku Srpska strana rata (priredio Nebojša Popov), Samizdat B92, Beograd, 2002.
  47. Heavenly Serbia: From Myth to Genocide
  48. Gordana Živković, Ljudska prava na helsinški način
  49. Srpska pravoslavna crkva i novi srpski identitet
  50. Mirko Đorđević, Uskrs
  51. U srednjem smo veku sa ovakvim sveštenstvom
  52. Mirko Đorđević, Slavlje s povodom i ćutanje s razlogom
  53. Država i crkva – smetnje na vezama
  54. SPC - borba za nasleđe i mnogo nagađanja
  55. 55,0 55,1 Pismo vladike Grigorija arhijerejima SPC

Vanjske poveznice[uredi VE | uredi]

Zastupnici:

Kritičari: